Zen- boeddhisme en moderne spiritualiteit.

Wat is Zen?

‘ Ik voelde me helemaal “Zen” ‘… of andere variaties komen vaker langs . Iedereen kent wel zo’n uitdrukking. Er wordt eigenlijk altijd mee uitgedrukt dat iemand innerlijke rust en balans ervaart. We hebben daar eigenlijk niet een echt goed Nederlands woord voor; misschien komt ‘evenwicht ‘het dichtste in de buurt.De meeste mensen wel weten dat Zen uit het boeddhisme komt. Men associeert dit  met meditatie, rustgevende muziek en misschien wel met het geluid van een gong . Een goed idee voor een woordweb , of een digitaal woordweb aangeleverd door docent of leerling. Als het boeddhisme in de lessen behandelt wordt zal het onderwerp ‘Zen’ zeker aanspreken in een lessenserie over het boeddhisme.

Photo by Peter Hershey on Unsplash

In het Handboek van de Wereldgodsdiensten is duidelijk en overzichtelijk een samenvatting van de belangrijkste thema’s uit het boeddhisme  gegeven:

‘Zen ( het woord zelf is gerelateerd aan meditatie) verwijst naar het uitdrukken van een direct , non-verbaal en intuïtief inzicht. Het wordt uitgedrukt door middel van kunst, zoals schilderen, maar soms ook door gebruik te maken van humor en shocktechnieken om tot ontwaken te komen’ ( blz 193).

Zen is binnen het boeddhisme dus een traditie, er ligt een nadruk op het laten ontwaken van de boeddha- natuur. Dit is voor ieder mens binnen handbereik als je maar de werkelijke werkelijkheid wilt zien.Of eigenlijk; je eigen ware aard zien zoals deze werkelijk is. De werkelijkheid is dat de mens geen vaste kern of inhoud heeft.  Inzicht in die leegte bevrijdt de mens van lijden. Hier een  rustige uitleg van een nederlandse Zen-leraar over de toepassing van Zen.

Ontstaan Zen Boeddhisme

Het verhaal over het ontstaan van het Zen-Boeddhisme gaat als volgt:

Op een dag hield Boeddha een bloem op voor een menigte van 1250 monniken en nonnen. Lange tijd zei hij niets. Het was heel stil. Iedereen leek hard na te denken om te proberen de betekenis van dit gebaar te begrijpen.

Opeens begon Boeddha te glimlachen. Hij glimlachte omdat er iemand uit de menigte naar hem en naar de bloem glimlachte. Het was een monnik die Mahakashyapa heette. Hij was de enige die glimlachte en Boeddha glimlachte terug en zei: “ik heb een schat aan inzicht en die heb ik overgedragen aan Mahakashyapa.

Bron: Uit: Iedere stap is vrede
Thich Nath Han

Het zenboeddhisme is zo in de 5e -6e eeuw Nchr. ontstaan in China binnen de boeddhistische tradities en rond de 7e-8e eeuw was er een traditie van overlevering ontstaan. Verhalen vormen de basis van deze traditie.Een andere informatieve link vind je hier.

Verlichting

Verhalen binnen het Zenboeddhisme verwijzen naar het moment van plotselinge verlichting en inzicht. Het ideaal van deze manier van verhalen vertellen is: met zo weinig mogelijk zo veel mogelijk zeggen. Voor integratie binnen de lessen is de focus op de verhalen een mooie verbinding naar de belevingswereld van de jongeren. Eigenlijk sluit het prima op het moderne denken vanuit het subjectivisme en relativisme aan.

Zen storytelling

De verhalen binnen de zen-traditie kunnen absurd overkomen. De lezer zoekt en leest nogmaals maar kan niet anders dan concluderen dat het onzin is. Hoewel het ( alleen nog tweedehands) een duur boekje is , kan Zen -Zin en Zen-Onzin van Paul Reps een goede inspiratiebron zijn. Hieronder een (erg) kort voorbeeld:

Een monnik vroeg aan Joshu waarom Bdodidharma naar China kwam. Joshu zei: ‘een eikenboom in de tuin’.

en hier een  documentje met enkele verhalen uit het boek.

Hoewel het onzin lijkt kunnen deze verhalen ons op het verkeerde been zetten en ons doen inzien dat men vast kan zitten in dagelijkse beslommeringen. Leerlingen kunnen gevoelig gemaakt worden voor het begrip:’verlichting’. Het is dan ook alsof het licht aangaat in je geest als je doorkrijgt wat je ware ik is. Misschien kan je het zelfs relateren aan de millennium-film ‘The Matrix’ ( IMDB).

Photo by Michael Jasmund on Unsplash

Via deze link kun je één van de mooiste scenes bekijken. Ook het verhaal op de website sluit aan op de persoonlijke bevrijding vanuit ons westers holistisch denken.

Kunst

Behalve de mondelinge en schriftelijke traditie van verhalen vertellen kan de monnik zijn verlichtingservaring ook overbrengen op kunst. Bevrijding van de wereld is vaak niet in woorden over te brengen. Om dit artikel te lezen op filosofie.nl moet je inloggen, maar de eerste alinea’s geven al wat zoektermen om je in de kunstuitingen te verdiepen. Leuk en interessant als aanzet voor een werkvorm met de leerlingen. Zie daarvoor ook les- ideeën

Photo by Thomas Stephan on Unsplash

Er zijn ook workshops die Zen-tekenen aanbieden ( voorbeeld) . Denk ook aan de volwassen kleurboeken die er de laatste jaren te krijgen zijn. Door onbevooroordeeld te tekenen en daarbij vooral de eigen eisen los te laten,  kunnen mensen totaal ontspannen en  ‘#zó Zen’ worden ;).

Zen en moderne spiritualiteit

Het begrip Zen is een zogenaamd containerbegrip geworden in onze samenlevingen voor veel aspecten van moderne spiritualiteit. Mensen hebben vaak de indruk dat succes hand in hand gaat met vol een veeleisend leven. Ze zijn daarom online of in spirituele boeken op zoek naar balans in zichzelf. Er zijn vele websites en YouTube kanalen die hierop inspelen. Je zou zo ver kunnen gaan dat dat spiritueel bewustzijn een levenswijze is geworden met een bewust eetpatroon, kenmerkende kleding, eigen riten en symbolen.

Minimalisme

Zo is de laatste jaren het minimalisme ( korte YouTube film met uitleg). in opkomst. Dit idee komt onder andere uit de Zen spiritualiteit. Hierbij gaat het om het stimuleren van rust en spirituele groei door het loslaten van materie :’to let go of the stuff you own so that the stuff don’t own you‘.  In de praktijk komt het erop neer dat je zo weinig mogelijk spullen bezit. De spullen die je wél bezit zijn vaak van goede kwaliteit en uniek in hun soort. Je zou kunnen zeggen dat dit een tendens tégen de huidige marktwerking is waarin van alles veel en erg goedkoop verkrijgbaar is.

Photo by Liana Mikah on Unsplash
Photo by Sylvie Tittel on Unsplash

 

 

 

 

 

Inmiddels gaan er ook tegengeluiden op. Lubach heeft in iets grove bewoordingen de vinger op de zere plek gelegd als het gaat om al te naïeve ideeën over het Boeddhisme, en op het You Tube kanaal Awaken with JP wordt het huidige westerse beeld over spiritualiteit ludiek en analytisch uiteengezet.

Lesideeën

Omdat Zen een modewoord is en bijna iedereen er wel een gedachte bij heeft , is het toegankelijk en makkelijk te introduceren. Met leuke werkvormen haal je het uit het theoretische gedeelte. Als de leerlingen gespecialiseerd raken in de Zen -traditie zien ze vormen van westerse moderne spiritualiteit beter in hun context.

  • Via deze link een aantal modern westerse Zen-wijsheden, leuk om te bespreken.
  • Leerlingen kunnen een analyse maken van Zen-verhalen. Wat is de achterliggende gedachte van deze tekst, wat heeft dit te maken met bevrijding? etc.
  • Leerlingen kunnen leren mindfull te tekenen. Ze kunnen een voorwerp of situatie fotograferen die een belangrijke waarde/levensovertuiging/emotie voor ze uitdrukt.Zoals de afbeelding in de tekst hierboven; het prop papier kan een emotie of toestand uitdrukken.
  • leerlingen kunnen online op zoek gaan naar wat Zen voor mensen betekent. Ze kunnen bijvoorbeeld stuiten op de workshop mindfull-tekenen, wierook maken of je huis Zen inrichten. Misschien kunnen ze zelf een fictieve workshop of product ontwerpen om mensen in balans te brengen of ze te  bevrijden uit het alledaagse.
  • Leerlingen kunnen een verhaal schrijven op Zen-wijze. Een absurd verhaal met daarachter een betekenis.
  • Leerlingen onderzoeken hoe het leven van Zenboeddhisten er in werkelijkheid aan toe gaat.Met regels, feesten en spiritualiteit. En of ons idee van Zen overeenkomt met de oorspronkelijke Zen Traditie.
  • Leerlingen onderzoeken wat ze zouden willen houden als ze alle overbodige spullen weg moesten laten in het kader van minimalisme. De vraag is welke spullen jouw leven beheersen.

Zie voor een mogelijke uitwerking in de les , dit lesformulier. Er is een vorm van differentiatie mogelijk binnen deze les.